Arnon Grunberg, Kamermeisjes en soldaten. Grunberg onder de mensen, Nijgh & van Ditmar, 2009

Ook als journalist blijft Arnon Grunberg de schrijver en essayist die we kennen uit de rest van zijn oeuvre. Dat blijkt onmiskenbaar uit Kamermeisjes en soldaten, waarin Grunberg zijn reportages over uiteenlopende onderwerpen als de oorlog in Irak en de x91pedofielenpartijx92 heeft gebundeld. Analyses over de actuele politieke situatie ontbreken. Interviews over concrete standpunten zijn saai. Maar zijn scherpe opmerkingsgave, gevoel voor timing en vermogen om een situatie met xe9xe9n raak aforisme samen te vatten, maken de reportages waarin het minst gebeurt tot ware juweeltjes.

Een mooi voorbeeld is het bezoek aan Guantanamo Bay. Honderden journalisten vxf3xf3r Grunberg kregen precies dezelfde, door het Amerikaanse leger tot in de puntjes georchestreerde tour door de gevangenis waar de Verenigde Staten zijn terreurverdachten heeft opgesloten. Maar Grunberg weet als geen ander de idiotie en hypocrisie van x91Gitmox92 vast te leggen. Na twintig paginax92s persbriefings, voorgekauwde interviews en gepoch over de respectvolle behandeling die de smerige misdadigers krijgen, weet je precies waarom de gevangenen een rechtvaardiger behandeling verdienen.

Veel van de reportages in Kamermeisjes en soldaten gaan over oorlog. Dat is geen toeval. Omdat hij zelf meer afstand houdt dan wie ook, legt Grunberg uit in een reportage over Kosovo en Montenegro, begeeft hij zich onder de mensen die op cruciale momenten geen afstand bewaarden. En wie houdt minder afstand dan een soldaat die zijn eigen leven in de waagschaal zet voor het geluk van andere mensen of een ideaal?

Maarten Dessing

Eric Duivenvoorden, Magixebr van een nieuwe tijd. Het leven van Robert Jasper Grootveld, de Arbeiderspers, 2009

Volgens Freek de Jonge was het uitsluitend aan Robert Jasper Grootveld te danken x91dat de twintigste eeuw niet in zijn geheel onopgemerkt aan dit land voorbij is gegaanx92. De levenskunstenaar had in de jaren zestig x91dit land een totaal ander aanzienx92. Hij had x91alle verhoudingen door elkaar geschud.x92 Maar wie was Grootveld, die twee jaar geleden op 76-jarige leeftijd overleed, ook alweer? x91Geheel in de lijn van genialiteit is hij ook in de vergetelheid geraaktx92, beweerde Freek een paar jaar geleden in een conference.

Magixebr van een nieuwe tijd is het monument dat Robert Jasper Grootveld verdient. In deze vuistdikke biografie vertelt de historicus Eric Duivenvoorden, die naam heeft gemaakt met studies over kraken en het kroningsoproer van 1980, zijn levensverhaal. Van Grootvelds in eenzaamheid doorgebrachte jeugd in een gezin dat liever een meisje had gehad, zijn moeizame zoektocht als ongeschoold arbeider naar een zinvol bestaan tot en met de uitvinding van zichzelf als straatartiest.

Dat gebeurt in 1955. Als de 23-jarige Grootveld een idiote ingeving daadwerkelijk tot uitvoering brengt, vindt hij zijn roeping. Met een zelf gebouwd vlotje roeit hij een week lang iedere dag door de Amsterdamse grachten. Hij meert aan bij het Lido aan het Leidseplein en gebruikt daar een lunch op zijn vlot. Duizenden mensen slaan het met open mond gaande. De media sturen massaal journalisten op hem af.

In de jaren daarna organiseert Grootveld rond zijn eigen preoccupaties acties en happenings. Hij wordt de antirookmagixebr die x96 zelf fanatiek gebruiker van tabak en cannabis x96 de afhankelijkheid van de consument aan verslavingen aanklaagt. Hij waarschuwt voor de verlokkingen van x91god-publicityx92. Hij wordt de knecht van Klaas die voorspelt dat jongeren van over de hele wereld naar Magisch Centrum Amsterdam trekken om de komst van de enige echte heiland af te wachten. x91Klaas komt!x92

Halverwege de jaren zestig beleefde Grootveld zijn finest hour. Iedere zaterdagavond stipt om middernacht houdt hij voor een steeds groter publiek rond het Lieverdje in Amsterdam een happening. Het zijn deze bijeenkomsten die nog altijd synoniem staan voor de antiautoritaire, vrijzinnige geest die het conservatieve Nederland openbraken. Pas als met de bemoeienissen van Provo de bijeenkomsten een grimmiger karakter krijgen, houdt Grootveld ermee op en raakt hij langzaam op de achtergrond.

Magixebr van een nieuwe tijd volgt de opkomst en ondergang van Robert Jasper Grootveld van dichtbij tot in detail. Duivenvoorden slaagt er in zijn vaak bizarre acties en theoriexebn aan zijn levensverhaal te koppelen. Spijtig is alleen dat hij de biografie te weinig in een context plaats. Zo blijft onduidelijk waarom Grootveld meer was dan alleen maar een x91markante mallootx92 (dixit Jan Blokker). Waarom schudden uitgerekend zijn happenings het land op? Waarom gaf juist hij Nederland een ander aanzien? Het antwoord op die vraag vereist een vervolgstudie.

Maarten Dessing

Eric Duivenvoorden, Magiër van een nieuwe tijd. Het leven van Robert Jasper Grootveld, de Arbeiderspers, 2009

Volgens Freek de Jonge was het uitsluitend aan Robert Jasper Grootveld te danken ‘dat de twintigste eeuw niet in zijn geheel onopgemerkt aan dit land voorbij is gegaan’. De levenskunstenaar had in de jaren zestig ‘dit land een totaal ander aanzien’. Hij had ‘alle verhoudingen door elkaar geschud.’ Maar wie was Grootveld, die twee jaar geleden op 76-jarige leeftijd overleed, ook alweer? ‘Geheel in de lijn van genialiteit is hij ook in de vergetelheid geraakt’, beweerde Freek een paar jaar geleden in een conference.

Magiër van een nieuwe tijd is het monument dat Robert Jasper Grootveld verdient. In deze vuistdikke biografie vertelt de historicus Eric Duivenvoorden, die naam heeft gemaakt met studies over kraken en het kroningsoproer van 1980, zijn levensverhaal. Van Grootvelds in eenzaamheid doorgebrachte jeugd in een gezin dat liever een meisje had gehad, zijn moeizame zoektocht als ongeschoold arbeider naar een zinvol bestaan tot en met de uitvinding van zichzelf als straatartiest.

Dat gebeurt in 1955. Als de 23-jarige Grootveld een idiote ingeving daadwerkelijk tot uitvoering brengt, vindt hij zijn roeping. Met een zelf gebouwd vlotje roeit hij een week lang iedere dag door de Amsterdamse grachten. Hij meert aan bij het Lido aan het Leidseplein en gebruikt daar een lunch op zijn vlot. Duizenden mensen slaan het met open mond gaande. De media sturen massaal journalisten op hem af.

In de jaren daarna organiseert Grootveld rond zijn eigen preoccupaties acties en happenings. Hij wordt de antirookmagiër die – zelf fanatiek gebruiker van tabak en cannabis – de afhankelijkheid van de consument aan verslavingen aanklaagt. Hij waarschuwt voor de verlokkingen van ‘god-publicity’. Hij wordt de knecht van Klaas die voorspelt dat jongeren van over de hele wereld naar Magisch Centrum Amsterdam trekken om de komst van de enige echte heiland af te wachten. ‘Klaas komt!’

Halverwege de jaren zestig beleefde Grootveld zijn finest hour. Iedere zaterdagavond stipt om middernacht houdt hij voor een steeds groter publiek rond het Lieverdje in Amsterdam een happening. Het zijn deze bijeenkomsten die nog altijd synoniem staan voor de antiautoritaire, vrijzinnige geest die het conservatieve Nederland openbraken. Pas als met de bemoeienissen van Provo de bijeenkomsten een grimmiger karakter krijgen, houdt Grootveld ermee op en raakt hij langzaam op de achtergrond.

Magiër van een nieuwe tijd volgt de opkomst en ondergang van Robert Jasper Grootveld van dichtbij tot in detail. Duivenvoorden slaagt er in zijn vaak bizarre acties en theorieën aan zijn levensverhaal te koppelen. Spijtig is alleen dat hij de biografie te weinig in een context plaats. Zo blijft onduidelijk waarom Grootveld meer was dan alleen maar een ‘markante malloot’ (dixit Jan Blokker). Waarom schudden uitgerekend zijn happenings het land op? Waarom gaf juist hij Nederland een ander aanzien? Het antwoord op die vraag vereist een vervolgstudie.

Maarten Dessing

Maarten x92t Hart, Verlovingstijd, De Arbeiderspers, 2009

Als iemand weet hoeveel wormen, mijten en insecten in ieder mens huizen, is het de verteller van Verlovingstijd. De hoofdpersoon van de nieuwe Maarten x92t Hart werkt op het Parasitologisch Laboratorium in Leiden. x91De parasieten leggen hun eieren massaal in de weefsels van de mens. Bloedingen, woekeringen, doorgriezelige gezwellen zijn er x92t gevolg vanx92, vertelt hij met sardonisch genoegen.

Zelf leidt hij onder een eigenaardige parasiet: zijn beste vriend Jouri. Al vanaf hun vroegste jeugd kan Jouri alleen verliefd worden op de meisjes die het hart van de verteller sneller doen kloppen. En als zij ook hem zien zitten, waarna Jouri x96 gezegend met de goede looks x96 hen moeiteloos afpakt. Ans, Wilma, Ria, Hebe, Frederica. Nooit slaagt hij erin de meisjes voor Jouri verborgen te houden.

Een prachtige vondst. Helaas is dat het enige waarmee je x92t Hart kunt complimenteren. Hij werkt het gegeven gemakzuchtig uit. Het toch al rammelende verhaal dat gebukt gaat onder ongeloofwaardige personages, gaat als een nachtkaars uit. Liever dan het plot te vervolmaken berijdt x92t Hart zijn stokpaardjes: de ongerijmdheden van de religie, de liefde voor klassieke muziek, de jeugd in Maassluis.

Het ergst is zijn oubollige taal. De mix van jolige jaren vijftig-woorden als x91warempelx92 en x91goochemx92 met modernismen als x91in no timex92. De tenenkrommende woordgrapjes: x91Van de balen met erwten baalden de Kerkmeestersx92. De langdradige spreektoon met een overdaad aan uitroepen als x91och, ochx92. Er is bijna geen pagina zonder zin die pijn doet aan je gevoel voor literaire esthetiek.

Maarten Dessing

Dave Eggers, Max (en de Wild Things), Lebowski, 2010

Where the Wild Things Are van Maurice Sendak, in het Nederlands vertaald als Max en de maximonsters, is een klassiek prentenboek. Het fantasierijke verhaal over de kleine Max die zonder eten naar bed wordt gestuurd en in zijn fantasie naar een eiland bewoond door vreemde monsters zeilt, leent zich voor veel interpretaties. Ontdekt hij bij de monsters van wie echt houdt? Leert hij hoe moeilijk het is verantwoordelijkheid te hebben?

Bijna vijftig jaar na de eerste uitgave wekte Dave Eggers van Wat is de wat Max opnieuw tot leven. Samen met Spike Jonze, bekend van Being John Malkovich, schreef hij het scenario voor een verfilming. Daarna bewerkte hij dat x96 op aanraden van Sendak zelf x96 tot de roman Max (en de Wild Things).

Eggers maakt van Max een gevoelige, impulsieve jongen van acht die worstelt met de complexe, onbegrijpelijke samenleving van volwassenen. In de echte wereld kan hij zich alleen met wild, bijna hysterische gedrag verweren tegen zijn vermoeide, gescheiden moeder, zijn ouder wordende zus die geen zin meer heeft om met hem te spelen en een overbeschermende wereld die het niet meer aandurft kinderen alleen buiten te laten spelen.

Bij de Wild Things, net zo onbezonnen als Max, zijn de rollen omgekeerd. Hij is niet de jongen met wie niemand rekening houdt, hij is hun koning. Hij moet de Wild Things vermaken, iedereen tevreden houden, rekening houden met ieders gevoeligheden. En als xe9xe9n zich tegen hem keert, zou die Max kunnen ophouden. Zo leert hij niet zo impulsief te zijn, maar eerst na te denken. Hij beseft dat ook de mensen om hem heen emoties hebben.

Eggers versie van Max en de Maximonsters is eenduidiger te interpreteren. Erg is dat niet. Vooral het portret van de onbegrepen jongen in een onbegrijpelijke wereld is een juweeltje. Max emotionele verwarring wordt in de eerste tachtig paginax92s prachtig invoelbaar.

Maarten Dessing

Ahmet Hamdi Tanp?nar, Het Klokkengelijkzetinstituut, Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2009

De NLPVF, die de Nederlandse literatuur promoot in het buitenland, vertelt al een paar jaar verheugd dat x91nieuwe landenx92 als China en India gexefnteresseerd raken in onze klassiekers. Andersom werkt het net zo goed: steeds meer niet-Westerse meesterwerken worden in het Nederlands vertaald. Het Klokkengelijkzetinstituut van de Turkse schrijver Ahmet Hamdi Tanp?nar (1901-1962) is zonder meer een verrijking van onze literaire cultuur.

Oppervlakkig beschouwd is Het Klokkengelijkzetinstituut, dat in 1954 voor het eerst verscheen als feuilleton, een satire op zinloze instellingen die ook de Nederlandse overheid wekelijks in het leven roept. Alleen door met volle overtuiging te doen alsof het K.G.I. belangrijk werk verricht en vernieuwend is, slaagt oprichter Halit Ayarc? erin de autoriteiten te overtuigen dat het instituut een onmisbare organisatie is die rijkelijk subsidie verdient.

Tanp?nar schiep echter veel meer dan een Turkse variant op de Kafkaxebske nachtmerrie. Het verhaal van het klokkengelijkzetinstituut is een intelligente parabel over de noodzaak te geloven in x92s werelds begoocheling en vertoon. Alleen wie met verve zijn rol speelt, kan het maken. De verteller Hayri Irdal houdt vast aan x91robuuste waardenx92, zoals Halit Ayarc? hem verwijt, en leeft dus in de goot. x91Hayrix92 betekent ook x91deugdx92. Pas als het instituut hem dwingt te acteren, verwerft hij welvaart en aanzien.

De vanzelfsprekende idiotie van een instelling die het gelijkzetten van klokken bevordert, geeft de roman vanzelf een lichtvoetige toon. Maar het is vooral de stem van Hayri Irdal die Het Klokkengelijkzetinstituut zox92n genot maakt om te lezen. Hij is een naxefeve schlemiel in de traditie van literaire helden als soldaat Svejk, terwijl hij tegelijkertijd prachtig van zijn groeiende innerlijke tweestrijd getuigt. Het is een aanwinst dat Hayrix92s stem nu ook in het Nederlands klinkt.

Maarten Dessing

Andrea Bajani, Wie houdt dan stand?, Athenaeum-Polak & Van Gennep, 2009

Alles gaat mis op de begrafenis van Lorenzox92s moeder. De kerk in Boekarest is in verbouwing. Op de achtergrond kijken de arbeiders toe. De priester spreekt haar Italiaanse naam verkeerd uit. Een mobieltje gaat af. En de priester is zo verkouden dat hij zich door zijn preek hakkelt. Maar hij spreekt wel de cruciale Bijbeltekst uit: x91Als u de zonden blijft gedenken, Heer, wie houdt dan stand?x92 (Psalm 130).

Lorenzox92s moeder hield geen stand. Altijd probeerde ze van haar zonden te vluchten. In haar werk. Naar alle plekken op de wereld waar ze een vermageringsei aan de man bracht. En uiteindelijk x96 voorgoed x96 naar Roemenixeb, waar ze een fabriek oprichtte. Altijd was het tevergeefs. Haar gemoed verlichtte het nooit. In Boekarest verwaarloosde ze zichzelf tot ze er bij neerviel.

Wat waren haar zonden? In het suggestieve Wie houdt dan stand? van de Italiaanse schrijver Andrea Bajani gaat Lorenzo er niet werkelijk naar op zoek. Zoals de gidsen in het groteske paleis van Ceausescu in Boekarest niet durven te spreken over het kwaad dat hij aanrichtte, zo blijft Lorenzo weg van zijn moeder. De toon waarmee hij over zijn reis naar Roemenixeb spreekt, is die van een verdoofde.

Natuurlijk is Lorenzo bang voor het antwoord. De zonde van zijn moeder is hijzelf. Verwekt bij een slippertje tijdens een kortstondig, bij voorbaat mislukt huwelijk doet Lorenzo haar denken aan alles wat haar heeft tegengestaan in het leven: haar keurige afkomst xe9n de definitieve breuk met haar ouders. Door Lorenzo had ze geen familie meer om zich tegen af te zetten xe9n om van te houden.

Bajani suggereert de tragiek van een verstoorde moeder-zoonrelatie alleen terloops. Toch zal geen lezer kunnen ontsnappen aan Lorenzox92s verdriet. Zo treurig klinkt zijn ingehouden stem wel.

Maarten Dessing

Nescio, Brieven uit Veere, 2010

Wat had Nescio in juli 1908 toch in Zeeland te zoeken? Vlissingen was x91nix anx92, schreef hij zijn hoogzwangere echtgenote. Al dat x91klootjesvolk bij den wegx92. Middelburg was x91criant vervelendx92. Kon hij niet beter terug naar Amsterdam? x91x92K begon te vinden dat ik vrouw & kinderen verwaarloosde om malle wegen te loopen waar ik nix te maken had & waar ze me niet wouen hebben.x92

Zox92n zin alleen is voldoende om de publicatie van niet meer dan twee (!) teruggevonden brieven van Nescio te rechtvaardigen. Een zin gedrenkt in spleen die door een woord als x91malx92 toch lichtvoetig blijft. Een zin die, ook door Nesciox92s eigenzinnige spelling, geen enkele andere Nederlandstalige auteur had kunnen schrijven.

Toch heeft Brieven uit Veere meer belang. Tijdens deze twee weken in Zeeland deed hij inspiratie op voor Japi x96 de hoofdpersoon uit Nesciox92s debuut De uitvreter dat hij drie jaar later zou publiceren. Het geluk van Japi in Veere, waar hij zijn dagen slijt in een hemelse ledigheid zonder zorg, verdriet en getob, is het geluk dat Nescio vond in deze kleine Zeeuwse vissersplaats.

Ook dat heeft Nescio mooi verwoord. Na enkele onbevredigende dagen trekt hij naar Veere, waar hij een maand eerder voor het eerst is geweest. Hier vindt de Nederlandse Elsschot zijn Nirwana: x91Ik luister maar naar x91t water en de wind en volg de zeilschepen met de oogen. Ik rook maar, ik loop maar door Veere, maak hier een praatje, maak daar een praatje.x92

Het doet je andermaal beseffen hoe vreemd het eigenlijk is dat van een van de beste Nederlandstalige auteurs geen verzamelde correspondentie noch een volwaardige biografie is verschenen. Laat Brieven uit Veere daartoe een aanzet zijn.

Maarten Dessing

Jan J. Boersma, Beelden van Paaseiland, Uitgeverij Atlas, 2011
 
Iedereen kent Paaseiland en iedereen kent de enorme beelden (Moai) die er staan. Het komt van tijd tot tijd voorbij in een van de vele reisprogramma's op televisie. Maar wie er net iets meer over wil weten, leest Beelden van Paaseiland van Jan. J. Boersma.
Hij heeft een uitvoerig en boeiend boek geschreven over de opkomst en ondergang van de verschillende tijdperken en culturen op het gexefsoleerde eiland. Ooit stond het vol bomen, nog voor de eerste Polynesische kolonisten rond 1100 voet aan wal zetten. Maar toen Jacob Roggeveen het eiland in 1722 bezocht, was het nagenoeg kaal. Wat was daarvan de oorzaak en wat is er met de rijke beeldencultuur gebeurd? En volgde op de ontbossing onherroepelijk hongersnood? En kan het 'verkeerde' gebruik van de natuurlijk hulpbronnen gelden als toekomstbeeld voor de hele wereld? 
Het centrale thema in het boek is zijn weerlegging van de theorie dat al het bos gekapt werd voor het vervoer van de beelden over het eiland, maar niet zonder een uitvoerige beschrijving van de flora en fauna, de verschillende bewoners en de ontdekkingsreizen die er langs kwamen.  
Het boek is must voor iedereen die iets heeft met Paaseiland (of die erheen gaat?) en een aanrader voor de liefhebber van naslagwerken over (afgelegen) eilanden.
   
Arjen van Meijgaard

Maarten Schinkel, Narcissus, J.M. Meulenhoff, 2010

Narcissus van Maarten Schinkel is het soort boek waarvan je zo min mogelijk over de inhoud moet vertellen. Als de roman ernstig tegenviel, had het niet uitgemaakt als ik in deze bespreking het einde had verklapt. Ik zou toch niemand aanraden het boek te lezen. Maar het tweede boek van Schinkel x96 in 2008 winnaar van de Selexyz Debutantenprijs met Drie x96 beveel ik van harte aan.

Laat dit genoeg informatie zijn: David Stresemann moet zich bij hedgefonds Hades, waar hij een maand geleden in dienst getreden is, bewijzen om een vaste aanstelling te krijgen. De zelfbewuste belegger van eenvoudige afkomst, die zijn talenten boven alles wil aanwenden om voorgoed uit de middelmatige nieuwbouwwijken van zijn jeugd te ontsnappen, moet snel een winstgevend plan bedenken. Onder druk gezet door de eigenaar van Hades slikt hij een pil, in het geheim gekregen van een collega, die hem intelligenter zal maken.

Slaagt Stresemann erin rijk te worden? Werkt de pil, waarvan hij niets lijkt te merken, eigenlijk wel? Schinkel werkt deze vragen vernuftig uit in een meeslepend verhaal, dat de lezer voortdurend op het verkeerde been zet.

Wie Drie gelezen heeft, heeft ongeveer een idee hoe. Net als in zijn debuut overschrijdt Schinkel in zijn sterk plotgedreven verhaal de grenzen van de realiteit door science fiction-achtige elementen toe te laten, die iets zeggen over actuele themax92s als de implicaties van biotechnologie en filosofische vraagstukken over intelligentie en bewustzijn.

De essayistische ondertoon van Schinkel doet denken aan Christiaan Weijts die in korte tijd een veel groter publiek heeft verworven. Wat Schinkel mist aan het sprankelende naturel waarmee Weijts een breed spectrum aan ideexebn en theorixeben in zijn plot verwerkt, compenseert hij door zijn verbeeldingskracht en vermogen om een spannend verhaal te vertellen.

Vergeet dan nu wat ik geschreven heb en lees Narcissus vooral zelf. 

Maarten Dessing